NOSPR kameralnie / Muzyka polska za mało znana

Chamber hall
thursday
10 May 2018 | time:19:30
NOSPR kameralnie / Muzyka polska za mało znana

Programme

Flor Peeters - Suita na 4 puzony op. 82

Szymon Laks - Suita koncertowa na puzon i fortepian, wyk. Tomasz Hajda i Mirella Malorny

Kazimierz Serocki - Koncert na puzon cz. I, III i IV, wyk.  Karol Gajda i Mirella Malorny

Zygmunt Stojowski - Fantazja na puzon i fortepian, wyk. Michał Mazurkiewicz i Mirella Malorny

Kazimierz Serocki - Sonatina na puzon i fortepian, wyk. Michał Mazurkiewicz i Mirella Malorny

Krzysztof Penderecki - Capriccio (Scherzo alla polacca) w opr. na puzon basowy solo, wyk. Zdzisław Stolarczyk  

Kazimierz Serocki - Suita na cztery puzony    

Flor Peeters był wybitnym i doświadczonym organistą i muzykologiem narodowości flamandzkiej. Od 1931 roku prowadził klasy organów kolejno w  konserwatoriach w Gent, Tillburgu i Antwerpii. Znany jest jako twórca muzyki organowej oraz kompozycji religijnych, w których techniki kontrapunktyczne wiązał z politonalnością i dysonansowym brzmieniem.

Suita na 4 puzony to utwór, który należy do ważnych i cenionych pozycji przeznaczonych na taki zespół. Rozpoczyna się efektowną fanfarą przeciwstawiającą 3 puzony tenorowe puzonowi basowemu. W całym utworze widoczne są wpływy  chorału gregoriańskiego i szkoły franko-flamandzkiej.

 

Suita koncertowa na puzon i fortepian to jedna z ostatnich kompozycji Szymona Laksa, ur. w 1901 w Warszawie w rodzinie zasymilowanych Żydów i wykształconego w konserwatoriach w Warszawie i Paryżu. W czasie wojny Laks ponad 2 lata więziony był w obozie Auschwitz-Birkenau, gdzie pełnił funkcję skrzypka, kopisty i dyrygenta orkiestry obozowej. Po wyzwoleniu wrócił do Paryża (w 1948 roku przyjął francuskie obywatelstwo). Komponował stosunkowo niewiele, przede wszystkim muzykę użytkową. W latach 50. napisał tylko Poemat na skrzypce i orkiestrę, W latach 60. skomponował liczne pieśni, 2 kwartety smyczkowe a także swoją jedyną operę pt. Bezdomna jaskółka. W 1967 pod negatywnym wpływem wojny sześciodniowej przestał komponować; zajmował się prawie wyłącznie działalnością publicystyczną (pisał artykuły m. in. do Ruchu muzycznego).

Twórczość Szymona Laksa włącza się do nurtu neoklasycznego. Nawiązuje do gatunków i form epoki baroku i klasycyzmu. Konstrukcja jego utworów jest jasna i klarowna, nierzadko sięga do faktury kontrapunktycznej i typowych dla neoklasycyzmu środków harmonicznych.

 

Do oryginalnych i chętnie wykonywanych przez puzonistów utworów należy Fantazja na puzon i fortepian Zygmunta Stojowskiego, skomponowana  na początku XX wieku. Utrzymana jest w stylu neoromantycznym i operuje szeroką skalą możliwości ekspresyjnych tego instrumentu - zarówno piękną kantyleną, jak przebiegami figuracyjnymi o wydźwięku często podniosłym, a nawet triumfalnym. Stojowski, pianista i kompozytor wykształcony w Krakowie i Paryżu, należał do uczniów i przyjaciół Ignacego Jana Paderewskiego. Osobiście zetknął się także z Johannesem Brahmsem i Piotrem Czajkowskim. Od 1905 roku do śmierci działał w Stanach Zjednoczonych, gdzie prowadził klasę fortepianu w Institute of Musical Art w Nowym Jorku (poprzednik Juilliard School of Music).

 

Kazimierzowi Serockiemu, jednemu z najwybitniejszych polskich twórców powojennego trzydziestolecia, inicjatorowi (wspólnie z Tadeuszem Bairdem) Międzynarodowego Festiwalu Warszawska Jesień, puzoniści zawdzięczają istotne wzbogacenie repertuaru. Trzy kompozycje, które do dzisiaj należą w nim do pozycji „żelaznych”, to Koncert, Sonatina i Suita na 4 puzony. Koncert – powstał dzięki wrażeniu, jakie na kompozytorze zrobiła w 1952 roku przypadkowo usłyszana gra na puzonie Juliusza Pietrachowicza (1923-2017). Zauroczony twórca w jednej chwili zobowiązał się do napisania dedykowanej mu kompozycji. Spotykał się później kilka razy z Pietrachowiczem (wówczas jeszcze studentem, ale już I puzonistą Filharmonii Narodowej), aby poznać tajniki gry, technikę i możliwości brzmieniowe tego raczej rzadko wykorzystywanego w roli wirtuozowskiej instrumentu. Pierwsze wykonanie nowego dzieła odbyło się w ramach koncertu dyplomowego młodego puzonisty, pod dyrekcją Witolda Rowickiego.

Uznanie, z jakim spotkał się Pietrachowicz na finiszu swoich studiów, zachęciło go do zamówienia u Serockiego kolejnej kompozycji – tym razem dla całej grupy puzonowej pracującej w Filharmonii. Suita na 4 puzony złożona jest z 7 części, spośród których nieparzyste utrzymane są w nastroju żartobliwym, wywołanym cierpką harmonią, nieregularnym rytmem i zmiennym, przekornym metrum. Kompozytor z upodobaniem sięga do ludowych motywów, a w niektórych częściach (Intrada, Toccatina, Chorał, Kanon) stosuje zabiegi archaizujące.

W 1954 roku Serocki dał się namówić Pietrachowiczowi na jeszcze jedną kompozycję z udziałem solowego puzonu - Sonatinę na puzon i fortepian (po 20 latach powstała też wersja na puzon z orkiestrą). Utwór stanowi kolejną próbę łączenia motywiki ludowej z nowoczesną harmonią. Ma charakter wybitnie wirtuozowski, wykorzystuje atuty puzonu jako instrumentu solowego, jednak znaczącą rolę odgrywa w nim także partia towarzysząca.

 

Tuba, w orkiestrze dołączana z reguły do grupy puzonów, również nie należy do instrumentów często wykorzystywanych w funkcji solistycznej, chociaż wydaje się, że w muzyce ostatniego półwiecza narastają tendencje w kierunku doceniania jej wirtuozowskich możliwości.

W tym czasie powstało też nieco utworów na tubę solo, do których należy skomponowane przez Krzysztofa Pendereckiego w 1980 roku Capriccio. Podtytuł utworu, dedykowanego wybitnemu polskiemu tubiście, Zdzisławowi Piernikowi - Scherzo alla polacca - jest zapewne aluzją do jednej z nowel filmu w reż. Andrzeja Munka pt. Eroika. W przekonaniu tym utwierdza heroikomiczny nastrój kompozycji i jej zamysł przeciwstawienia lekkiej, ruchliwej figuracji, z odległymi skokami w melodii, trylami i glissandami skojarzeniom, które w naturalny sposób wywołują w nas masywne gabaryty tego instrumentu. Mocno ograniczony krąg wykonawców, którzy są w stanie sprostać wymaganiom technicznym tej kompozycji, rozszerza się nieco dzięki przyswojeniu jej przez puzonistów basowych.

Aleksandra Konieczna

 

 

Performers

Michał Mazurkiewicz trombone
Tomasz Hajda trombone
Karol Gajda trombone
Zdzisław Stolarczyk bass trombone

Ticket prices

10 zł